Tâm vận động trẻ em không chỉ là tập vận động. Tìm hiểu vì sao cảm xúc, sự an toàn, tính tự chủ và mối quan hệ trị liệu là những yếu tố quan trọng khi can thiệp.
Tâm vận động trẻ em: Vì sao cảm xúc và sự an toàn của trẻ không thể bị bỏ qua?
Khi một hoạt động có bóng, vận động cơ thể, phản xạ hoặc yêu cầu trẻ thực hiện một động tác, chúng ta có
thể dễ dàng gọi đó là một hoạt động “Tâm vận động”. Nhưng Tâm vận động trẻ em không đơn giản là đưa thêm vận động vào một bài tập.
Một câu hỏi quan trọng hơn cần được đặt ra là:
Trong hoạt động đó, người thực hành đang nhìn thấy điều gì ở đứa trẻ ngoài khả năng thực hiện động tác?
Đặc biệt với trẻ tự kỷ hoặc trẻ có khó khăn về phát triển, việc quan sát cảm xúc, ngôn ngữ cơ thể, mức độ an toàn, sự chủ động và chất lượng mối quan hệ giữa trẻ với người can thiệp có ý nghĩa rất quan trọng.
Một đoạn clip về một hoạt động được giới thiệu là “Tâm vận động” gần đây đặt ra chính câu hỏi này: nếu trẻ liên tục thể hiện sợ hãi, khóc, né tránh hoặc giảm phản ứng, thì trạng thái đó có được xem là một phần của quá trình can thiệp hay chỉ bị bỏ qua để đạt được một đáp ứng vận động?
Tâm vận động trẻ em có phải chỉ là tập cho trẻ thực hiện một động tác?
Câu trả lời là không nên hiểu Tâm vận động đơn thuần như một hình thức luyện tập vận động.
Trong tài liệu chuyên môn về psychomotricity (Tâm vận động), cơ thể, vận động, chức năng tâm lý, hành vi vận động và mối quan hệ được xem xét trong sự tương tác với nhau. Vận động có thể trở thành phương tiện để trẻ khám phá cơ thể, tương tác với môi trường, phát triển khả năng biểu đạt và trải nghiệm những năng lực cảm xúc – xã hội.
Vì vậy, một hoạt động có vận động chưa đủ để xác định đó là một thực hành Tâm vận động đúng nghĩa.
Cần xem xét ít nhất:
- Mục tiêu của hoạt động là gì?
- Người thực hành đang quan sát điều gì ở trẻ?
- Hoạt động có phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của trẻ không?
- Trẻ có được tham gia một cách chủ động hay chỉ thực hiện theo yêu cầu?
- Trẻ có cảm thấy an toàn không?
- Người thực hành phản ứng như thế nào trước các tín hiệu cảm xúc và cơ thể của trẻ?
- Mối quan hệ giữa trẻ và người thực hành được xây dựng như thế nào?
Đây là những câu hỏi quan trọng để phân biệt một bài tập vận động với cách tiếp cận Tâm vận động.
Khi xem một hoạt động Tâm vận động, cần nhìn vào “ngôn ngữ cơ thể” của trẻ
Giả sử trong một hoạt động, trẻ được yêu cầu đưa tay lên để đỡ một quả bóng đang hướng về phía mình.
Nếu chỉ nhìn vào mục tiêu vận động, chúng ta có thể đặt câu hỏi:
“Trẻ đã đưa tay lên đúng chưa?”
Nhưng trong Tâm vận động, câu hỏi không nên dừng lại ở đó.
Cần quan sát thêm:
“Trẻ đang trải nghiệm điều gì trong hoạt động này?”
“Trẻ có cảm thấy an toàn không?”
“Cơ thể trẻ đang nói điều gì?”
Khóc, né tránh, giật mình, bật người ra sau, co người, rụt tay, giảm hoặc ngừng phản ứng… đều là những biểu hiện cần được quan sát và đặt trong bối cảnh.
Không thể chỉ dựa vào một biểu hiện riêng lẻ để kết luận trẻ đang sợ hãi hay đang trải qua một trạng thái tâm lý cụ thể. Tuy nhiên, khi nhiều tín hiệu xuất hiện liên tục, chúng cần được người thực hành xem xét nghiêm túc.
Đây chính là điểm khác biệt quan trọng giữa chỉ quan sát “trẻ làm được hay không” và quan sát toàn bộ trải nghiệm của trẻ trong hoạt động.
An toàn và tính tự chủ là những yếu tố quan trọng trong Tâm vận động
Một nghiên cứu xây dựng đồng thuận chuyên gia về thực hành Tâm vận động cho trẻ mầm non tự kỷ đã đưa ra 88 hướng dẫn, trong đó các khuyến nghị có mức đồng thuận cao nhấn mạnh nhiều yếu tố liên quan trực tiếp đến sự an toàn và trải nghiệm của trẻ.
Theo nhóm hướng dẫn này, môi trường can thiệp cần bảo đảm an toàn và tính tự chủ của trẻ. Hoạt động nên dựa trên đặc điểm, nhu cầu và hứng thú của từng trẻ; sự vui chơi và trải nghiệm tích cực được xem là một phần quan trọng của quá trình can thiệp.
Đặc biệt, mối quan hệ trị liệu được nhấn mạnh thông qua:
- Lắng nghe chủ động
- Đồng cảm
- Tính chân thực
- Sự tin cậy
- Không gian và thời gian có cấu trúc
- Bầu không khí thân thiện và an toàn
- Điều chỉnh hoạt động theo đặc điểm của từng trẻ
Các hướng dẫn cũng nhấn mạnh rằng người thực hành cần quan sát chủ động, hỗ trợ trẻ điều chỉnh cảm xúc và tạo ra một mối quan hệ trị liệu an toàn.
Điều này có ý nghĩa rất lớn khi đánh giá một hoạt động Tâm vận động.
Mục tiêu không chỉ là trẻ cuối cùng có thực hiện được động tác hay không.
Cần xem xét cả trẻ đã trải nghiệm quá trình thực hiện động tác đó như thế nào.
Khi trẻ sợ hãi, người thực hành cần làm gì?
Trẻ hoàn toàn có thể gặp khó khăn trong một hoạt động.
Trẻ có thể không thích một nhiệm vụ. Trẻ có thể thất vọng. Trẻ có thể phản kháng hoặc né tránh. Trẻ cũng có thể cần được khuyến khích để thử một điều mới.
Nhưng điều quan trọng là phải phân biệt giữa:
“Thử thách phù hợp”
và
“Trạng thái sợ hãi hoặc quá tải mà trẻ không thể tự kiểm soát.”
Đây không phải là hai trạng thái giống nhau.
Khi trẻ thể hiện rõ những dấu hiệu căng thẳng hoặc sợ hãi, người thực hành cần xem xét liệu hoạt động có đang vượt quá khả năng thích nghi hiện tại của trẻ hay không.
Có thể cần:
- giảm cường độ;
- thay đổi khoảng cách hoặc tốc độ;
- thay đổi vật dụng;
- cho trẻ thêm thời gian;
- thay đổi cách hướng dẫn;
- tạo thêm khả năng dự đoán;
- cho trẻ lựa chọn;
- hoặc tạm dừng hoạt động.
Mục tiêu không phải là “không bao giờ để trẻ khó chịu”.
Mục tiêu là tạo ra một thử thách phù hợp với khả năng của trẻ trong một môi trường có đủ sự hỗ trợ và an toàn.
Stress ở trẻ: Không phải mọi stress đều là “stress độc hại”
Đây là một điểm cần đặc biệt cẩn thận khi nói về can thiệp trẻ em.
Không thể nhìn thấy một lần trẻ khóc hoặc sợ hãi trong một hoạt động rồi kết luận trẻ đã trải qua “toxic stress” (stress độc hại).
Khái niệm toxic stress trong khoa học phát triển có ý nghĩa cụ thể hơn.
Harvard Center on the Developing Child phân biệt stress thành các dạng tích cực, có thể chịu đựng và độc hại. Toxic stress liên quan đến sự kích hoạt mạnh, thường xuyên hoặc kéo dài của hệ thống đáp ứng stress, đặc biệt khi không có những mối quan hệ hỗ trợ giúp trẻ trở lại trạng thái ổn định.
Stress kéo dài và quá mức có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của kiến trúc não và các hệ thống sinh học khác; những mối quan hệ đáp ứng, an toàn với người lớn có vai trò giúp đệm và điều hòa phản ứng stress của trẻ.
Vì vậy, vấn đề cần đặt ra không phải là:
“Trẻ khóc = toxic stress.”
Mà là:
“Trong quá trình can thiệp, người lớn có nhận diện và đáp ứng phù hợp với trạng thái stress của trẻ hay không?”
Đây là một câu hỏi có giá trị hơn nhiều.
Cơ thể, cảm xúc và tâm lý không nên bị tách rời
Một trong những đặc điểm quan trọng của Tâm vận động là cách tiếp cận cơ thể – vận động – cảm xúc – tâm lý trong mối quan hệ với nhau.
Tài liệu tổng quan về Tâm vận động trẻ em mô tả psychomotricity như một lĩnh vực quan tâm đến sự tương tác giữa các chức năng tâm lý, chức năng vận động và hành vi vận động. Cơ thể và mối quan hệ cơ thể – tâm lý nằm ở trung tâm của cách tiếp cận này.
Điều đó có nghĩa là cùng một động tác, nhưng trải nghiệm của hai đứa trẻ có thể hoàn toàn khác nhau.
Một trẻ có thể thích thú khi chơi với bóng.
Một trẻ khác có thể cần thời gian để làm quen.
Một trẻ khác nữa có thể cảm thấy bất an khi một vật lớn di chuyển nhanh về phía cơ thể hoặc khuôn mặt.
Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào hình thức bên ngoài của hoạt động để đánh giá nó có phù hợp hay không.
Cần nhìn vào mối quan hệ giữa:
Hoạt động → cơ thể → cảm xúc → phản ứng của trẻ → phản ứng của người thực hành → sự thay đổi của hoạt động.
Đó mới là một cách nhìn toàn diện hơn về Tâm vận động.
Từ “trẻ làm được” đến “trẻ trải nghiệm như thế nào”
Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất khi đánh giá một hoạt động Tâm vận động.
Ví dụ, nếu mục tiêu là giúp trẻ đưa tay lên khi một vật bay về phía mình, có thể đặt câu hỏi:
Mục tiêu kỹ năng:
Trẻ có đưa tay lên được không?
Nhưng người thực hành cần đặt thêm những câu hỏi khác:
Trải nghiệm:
Trẻ có hiểu và dự đoán được điều sắp xảy ra không?
Cảm xúc:
Trẻ có cảm thấy an toàn trong hoạt động không?
Tính chủ động:
Trẻ có cơ hội lựa chọn, khởi xướng hoặc điều chỉnh hoạt động không?
Mối quan hệ:
Trẻ có tin tưởng người đang tương tác với mình không?
Khả năng thích nghi:
Mức độ thử thách có phù hợp với khả năng hiện tại của trẻ không?
Điều chỉnh:
Khi trẻ xuất hiện dấu hiệu căng thẳng, người thực hành có thay đổi hoạt động không?
Các câu hỏi này phù hợp với tinh thần của những hướng dẫn đồng thuận về Tâm vận động cho trẻ tự kỷ, trong đó an toàn, tự chủ, động lực, hứng thú, lắng nghe chủ động, đồng cảm và mối quan hệ trị liệu an toàn đều được nhấn mạnh.
Không thể đánh giá toàn bộ một phương pháp chỉ từ một đoạn clip
Một điểm nữa cũng cần được nhấn mạnh để tránh đánh giá thiếu căn cứ.
Một đoạn video ngắn không thể cho chúng ta biết toàn bộ mục tiêu, kế hoạch can thiệp, tiền sử phát triển, đánh giá ban đầu hoặc bối cảnh của một đứa trẻ.
Vì vậy, việc phân tích một clip nên tập trung vào những gì có thể quan sát được, thay vì suy đoán toàn bộ ý định hoặc năng lực chuyên môn của người thực hành.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là chúng ta không được đặt câu hỏi.
Nếu trong một đoạn clip, trẻ liên tục thể hiện những dấu hiệu rõ ràng của sự khó chịu, sợ hãi hoặc né tránh, thì đó hoàn toàn là những tín hiệu đáng để đặt câu hỏi về:
- Mức độ an toàn của hoạt động;
- Mức độ phù hợp của thử thách;
- Cách người thực hành phản ứng với tín hiệu của trẻ;
- Mục tiêu thực sự của hoạt động;
- Và liệu hoạt động có đang tôn trọng tính chủ động, cảm xúc và phẩm giá của trẻ hay không.
Người làm Tâm vận động cần nhìn trẻ trong toàn bộ hệ thống
Tâm vận động cũng không nên được xem như một hoạt động tách biệt khỏi cuộc sống của trẻ.
Một can thiệp phù hợp cần xem xét trẻ trong nhiều bối cảnh: gia đình, trường học, môi trường trị liệu và các chuyên môn khác đang tham gia hỗ trợ trẻ.
Hướng dẫn đồng thuận về Tâm vận động cho trẻ tự kỷ cũng nhấn mạnh đặc điểm đa chiều và liên ngành của can thiệp, đồng thời đề cập đến sự phối hợp giữa các bên liên quan và việc điều chỉnh can thiệp theo đặc điểm của từng trẻ.
Vì vậy, câu hỏi không chỉ là:
“Làm thế nào để trẻ giơ tay lên khi bóng bay tới?”
Mà còn phải là:
“Trẻ đang trải nghiệm điều gì khi chúng ta yêu cầu trẻ làm điều đó?”
Đây là sự khác biệt giữa việc chỉ nhìn vào kết quả của một kỹ năng và nhìn vào toàn bộ quá trình phát triển của một con người.
Góc nhìn của một phụ huynh có con tự kỷ
Đến đây, tôi muốn nói với tư cách một phụ huynh có con tự kỷ, chứ không chỉ với tư cách một người quan tâm đến chuyên môn.
Tôi hiểu rằng trong quá trình can thiệp, trẻ có thể phải làm những việc khó.
Trẻ có thể không thích một hoạt động.
Trẻ có thể phản kháng.
Trẻ có thể né tránh.
Trẻ có thể thất vọng hoặc bực tức.
Nhưng với tôi, những trạng thái đó không đồng nghĩa với sợ hãi.
Tôi không cho rằng mọi hoạt động khiến trẻ khó chịu đều là sai. Một quá trình học tập và phát triển đôi khi chắc chắn sẽ có những thử thách.
Nhưng nếu một đứa trẻ đang thể hiện rõ những dấu hiệu của sự sợ hãi hoặc mất an toàn, câu hỏi đầu tiên tôi muốn đặt ra không phải là:
“Làm thế nào để trẻ tiếp tục thực hiện bài tập?”
mà là:
“Làm thế nào để trẻ lấy lại cảm giác an toàn?”
Tôi cũng không nghĩ rằng việc trẻ cuối cùng thực hiện được một động tác có thể tự động được xem là một kết quả tốt nếu quá trình đạt được động tác đó đã bỏ qua những tín hiệu quan trọng từ chính đứa trẻ.
Bởi một đứa trẻ không phải chỉ là một cơ thể cần được “sửa” cho đúng động tác.
Trẻ là một con người có cơ thể, cảm xúc, nhu cầu, ý chí, khả năng lựa chọn và thế giới nội tâm riêng.
Và nếu chúng ta nói rằng mình đang can thiệp để giúp trẻ phát triển, thì sự an toàn, phẩm giá và tiếng nói của trẻ cũng cần được đặt trong chính quá trình đó.
Kết luận: Tâm vận động không chỉ hỏi “trẻ làm được gì?”
Khi đánh giá một hoạt động được gọi là Tâm vận động trẻ em, đừng chỉ nhìn vào việc hoạt động đó có vận động hay không.
Hãy hỏi:
- Mục tiêu của hoạt động là gì?
- Trẻ đang trải nghiệm điều gì?
- Trẻ có cảm thấy an toàn không?
- Trẻ có được tôn trọng tính tự chủ và sự chủ động không?
- Người thực hành có nhận diện các tín hiệu cảm xúc và cơ thể của trẻ không?
- Hoạt động có được điều chỉnh khi trẻ gặp quá tải không?
- Mối quan hệ giữa trẻ và người thực hành có đủ tin cậy và an toàn không?
- Hoạt động có phù hợp với đặc điểm riêng của trẻ không?
Một hoạt động Tâm vận động có thể sử dụng vận động để giúp trẻ phát triển kỹ năng. Nhưng vận động chỉ là một phần của bức tranh lớn hơn.
Điều quan trọng không chỉ là trẻ có làm được động tác hay không.
Điều quan trọng còn là:
Trẻ đã trải nghiệm điều gì trong khi làm động tác đó?
Bởi mục tiêu cuối cùng của một quá trình hỗ trợ trẻ không nên chỉ là tạo ra một đáp ứng đúng.
Mục tiêu còn là giúp trẻ có thể khám phá cơ thể, tương tác, biểu đạt, phát triển năng lực và học hỏi trong một mối quan hệ đủ an toàn để trẻ được là chính mình.
