Có rất nhiều dấu hiệu bất ngờ cho thấy “bản đồ cơ thể” chưa phát triển tốt liên quan đến Body Schema.
Nhiều cha mẹ nhận xét:
“Con tôi rất vụng về.”
“Con làm động tác gì cũng phải nhìn tay.”
“Con hay va vào bàn ghế.”
“Con biết phải làm gì nhưng cơ thể lại không làm được.”
Những biểu hiện này đôi khi không đơn giản chỉ là “vụng về”.
Một trong những yếu tố đáng được quan sát là Body Schema – hệ thống cảm giác–vận động giúp não cập nhật vị trí và chuyển động của cơ thể trong không gian.
Body Schema hoạt động phần lớn ngoài ý thức và được xây dựng, điều chỉnh thông qua trải nghiệm cảm giác và vận động.
Body Schema ở trẻ và dấu hiệu thứ nhất: Hay va chạm vào đồ vật
Một trẻ có khó khăn về Body Schema có thể thường xuyên:
- Va vai vào cửa.
- Đụng vào bàn ghế.
- Làm rơi đồ.
- Không ước lượng tốt khoảng cách.
- Đi qua không gian hẹp một cách vụng về.
Điều này có thể liên quan đến việc trẻ chưa định hướng chính xác vị trí cơ thể so với môi trường.
Tuy nhiên, chỉ riêng việc trẻ hay va chạm không đủ để kết luận trẻ có vấn đề về Body Schema.
Cần quan sát biểu hiện này cùng với nhiều dấu hiệu khác.
Body Schema ở trẻ và dấu hiệu thứ hai: Phải nhìn tay khi thao tác
Hãy quan sát khi trẻ thực hiện một nhiệm vụ quen thuộc.
Trẻ có liên tục nhìn vào bàn tay không?
Ví dụ:
- Cầm bút.
- Xếp hình.
- Cài cúc áo.
- Cầm thìa.
- Đưa tay lấy đồ vật.
- Thực hiện động tác theo mẫu.
Khi Body Schema và thông tin cảm giác–vận động được tích hợp hiệu quả hơn, trẻ có thể dần giảm sự phụ thuộc vào thị giác để kiểm soát vị trí cơ thể.
Ngược lại, việc liên tục nhìn tay có thể là một dấu hiệu đáng để quan sát thêm, đặc biệt nếu đi kèm khó khăn phối hợp vận động.
Body Schema ở trẻ và dấu hiệu thứ ba: Khó bắt chước động tác
Một số trẻ nhìn người lớn thực hiện động tác nhưng rất khó làm theo.
Ví dụ:
Người lớn giơ tay trái.
Trẻ không biết nên giơ tay nào.
Hoặc người lớn thực hiện một chuỗi động tác đơn giản nhưng trẻ chỉ bắt chước được một phần.
Khả năng bắt chước vận động có liên quan đến việc trẻ xây dựng biểu diễn về cơ thể và sử dụng thông tin cảm giác để điều khiển hành động.
Vì vậy, khi quan sát trẻ, không nên chỉ hỏi:
“Con có hiểu yêu cầu không?”
Mà còn cần quan sát:
“Cơ thể của con có thực hiện được điều mà con đã hiểu hay không?”
Body Schema ở trẻ và dấu hiệu thứ tư: Khó phối hợp hai bên cơ thể
Một số hoạt động yêu cầu hai bên cơ thể phối hợp với nhau.
Ví dụ:
- Bò.
- Leo cầu thang.
- Đạp xe.
- Cắt giấy.
- Mặc quần áo.
- Mở nắp hộp.
- Chơi bóng.
- Tung và bắt bóng.
Nếu trẻ thường xuyên gặp khó khăn khi hai bên cơ thể cần phối hợp, đây có thể là một dấu hiệu đáng quan sát trong bức tranh vận động tổng thể.
Body Schema là một phần của hệ thống cảm giác–vận động hỗ trợ việc định hướng cơ thể và thực hiện hành động.
Body Schema ở trẻ và dấu hiệu thứ năm: Vụng về trong vận động tinh
Khó khăn về Body Schema không chỉ xuất hiện trong các hoạt động vận động lớn.
Nó cũng có thể biểu hiện trong vận động tinh.
Trẻ có thể:
- Cầm bút quá chặt hoặc quá lỏng.
- Khó điều chỉnh lực khi cầm đồ vật.
- Khó thao tác với các vật nhỏ.
- Làm rơi đồ thường xuyên.
- Khó phối hợp hai tay khi thao tác.
Cảm giác bản thể đóng vai trò quan trọng trong việc nhận biết vị trí và chuyển động cơ thể, đồng thời có liên quan đến motor planning và phối hợp vận động.
Body Schema ở trẻ và dấu hiệu thứ sáu: Khó định hướng cơ thể trong không gian
Một số trẻ gặp khó khăn khi được yêu cầu:
“Đứng phía sau.”
“Đưa tay lên trên.”
“Đặt chân sang bên.”
“Chui qua đây.”
“Đi vòng qua chiếc ghế.”
Những nhiệm vụ này đòi hỏi trẻ không chỉ hiểu ngôn ngữ.
Trẻ còn phải kết hợp thông tin về cơ thể, môi trường và hướng chuyển động.
Body Schema góp phần tạo ra biểu diễn về vị trí cơ thể trong không gian để cơ thể có thể tương tác hiệu quả với môi trường.
Body Schema ở trẻ và dấu hiệu thứ bảy: Khó thực hiện chuỗi vận động
Có những trẻ có thể thực hiện từng động tác riêng lẻ nhưng lại gặp khó khăn khi phải nối chúng thành một chuỗi.
Ví dụ:
“Bước lên bục → quay người → bước xuống → nhặt bóng.”
Trẻ có thể làm từng động tác nhưng khó chuyển từ động tác này sang động tác tiếp theo.
Đây là một trong những lý do cần quan sát Body Schema cùng với khả năng lập kế hoạch và tổ chức vận động thay vì chỉ đánh giá một kỹ năng riêng lẻ.
Body Schema ở trẻ: Một dấu hiệu không có nghĩa là một rối loạn
Đây là điểm rất quan trọng.
Một đứa trẻ hay va chạm không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn có vấn đề về Body Schema.
Một đứa trẻ vụng về cũng không thể chỉ dựa vào một biểu hiện để đưa ra kết luận.
Body Schema liên quan đến một hệ thống phức tạp gồm nhiều nguồn thông tin cảm giác và vận động. Các biểu hiện quan sát được cần được xem xét trong bối cảnh tổng thể của trẻ.
Nếu trẻ gặp khó khăn kéo dài và ảnh hưởng rõ rệt đến việc học, chơi, tự chăm sóc hoặc tham gia các hoạt động hàng ngày, phụ huynh nên tìm kiếm đánh giá phù hợp từ chuyên gia.
Alt text: Body Schema ở trẻ – dấu hiệu khó định hướng cơ thể, phối hợp vận động và lập kế hoạch vận động.
Khi nhận thấy dấu hiệu Body Schema, cha mẹ nên làm gì?
Thay vì chỉ yêu cầu trẻ “cẩn thận hơn”, có thể tạo thêm cơ hội để trẻ trải nghiệm vận động.
Các hoạt động như trườn, bò, leo trèo, đẩy, kéo, mang đồ vật, thay đổi tư thế và phối hợp tay chân có thể tạo ra nhiều thông tin cảm giác–vận động cho trẻ.
Điều quan trọng là hoạt động cần phù hợp với độ tuổi, khả năng và mức độ an toàn của từng trẻ.
Ở bài thứ ba trong series này, chúng ta sẽ tìm hiểu cụ thể hơn:
Những hoạt động nào có thể giúp trẻ xây dựng và củng cố Body Schema thông qua trải nghiệm vận động hàng ngày?
