Giác quan-Vận động và Tâm vận động có phải là một? Không.
Một hoạt động có bóng, lốp xe, xà, thăng bằng, bò, trườn, đu hoặc các bài tập vận động khác không tự động trở thành Tâm vận động chỉ vì được gọi bằng tên này.
Điểm khác biệt quan trọng không nằm ở việc trẻ đang chơi với dụng cụ gì hay thực hiện động tác nào, mà nằm ở cơ sở chuyên môn, mục tiêu của hoạt động, cách người thực hành quan sát trẻ và cách họ sử dụng vận động trong quá trình hỗ trợ trẻ.
Đối với phụ huynh, có thể sử dụng 7 câu hỏi dưới đây để tìm hiểu một chương trình có thực sự thuộc lĩnh vực Tâm vận động (Psychomotor) hay chủ yếu là một chương trình Giác quan-Vận động (Sensorimotor).
1. Người thực hành Tâm vận động được đào tạo như thế nào?
Đây là câu hỏi đầu tiên phụ huynh nên đặt ra.
Nhà thực hành Tâm vận động không chỉ được đào tạo về vận động, mà còn cần nền tảng kiến thức liên quan đến sự phát triển của trẻ, tâm lý học phát triển, cơ thể, mối quan hệ và các khía cạnh tâm lý của trải nghiệm vận động.
Vì vậy, phụ huynh hoàn toàn có thể hỏi:
- Người trực tiếp làm việc với trẻ được đào tạo Tâm vận động ở đâu?
- Chương trình đào tạo kéo dài bao lâu?
- Người đó có chứng chỉ hoặc bằng cấp chuyên môn về Tâm vận động không?
- Họ đang thực hành theo trường phái hoặc hệ thống Tâm vận động nào?
Một người có bằng cấp về tâm lý học, giáo dục, vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu hoặc vận động không mặc nhiên trở thành nhà thực hành Tâm vận động.
Điều này không có nghĩa những chuyên môn trên không có giá trị. Chúng chỉ đơn giản là những lĩnh vực đào tạo khác nhau.
Nếu người thực hành nói rằng phương pháp được tự nghiên cứu hoặc tự xây dựng thì sao?
Phụ huynh có thể hỏi thêm:
- Cơ sở lý luận của phương pháp là gì?
- Phương pháp đó thuộc hệ thống Tâm vận động nào?
- Từ “Tâm” trong phương pháp được hiểu theo nghĩa nào?
- Mục tiêu chính là phát triển giác quan-vận động hay hỗ trợ sự phát triển tâm lý-cảm xúc?
- Trạng thái cảm xúc của trẻ được quan sát và xử lý như thế nào?
Đặc biệt, với người đào tạo Tâm vận động, yêu cầu về năng lực chuyên môn còn cao hơn người chỉ thực hành. Ngoài nền tảng đào tạo chuyên sâu, người đào tạo cần có năng lực hướng dẫn người khác và kinh nghiệm thực hành phù hợp.
Nếu thiếu nền tảng này, một hệ thống có thể bị đơn giản hóa thành việc dạy các bài tập vận động cho trẻ, trong khi những yếu tố tâm lý, cảm xúc và mối quan hệ của trẻ bị bỏ qua.
2. Mục tiêu của hoạt động là gì?
Đây có thể là câu hỏi quan trọng nhất để phân biệt Giác quan-Vận động và Tâm vận động.
Các hoạt động giác quan-vận động có thể hướng đến những mục tiêu tương đối cụ thể như:
- Phát triển phản xạ.
- Cải thiện khả năng thăng bằng.
- Tăng khả năng phối hợp vận động.
- Phát triển sức mạnh và kiểm soát cơ thể.
- Cải thiện lập kế hoạch vận động.
- Điều hòa hoặc tổ chức đầu vào cảm giác.
- Phát triển các kỹ năng vận động cụ thể.
Trong Tâm vận động, vận động được sử dụng như một phương tiện để tiếp cận toàn bộ trải nghiệm của trẻ.
Điều này có thể bao gồm:
- Cơ thể.
- Cảm xúc.
- Khả năng biểu đạt.
- Sự chủ động.
- Tương tác.
- Mối quan hệ với người khác.
- Hình ảnh và cảm nhận về cơ thể.
- Quá trình phát triển tâm lý và hình thành cái tôi.
Vì vậy, nếu mục tiêu chính của một chương trình vẫn là:
“Trẻ phải thực hiện được động tác X.”
thì phụ huynh có thể tìm hiểu thêm:
Mục tiêu của chương trình là phát triển kỹ năng vận động hay sử dụng vận động như một phương tiện để hỗ trợ sự phát triển toàn diện của trẻ?
Đây là một trong những điểm quan trọng để phân biệt hai cách tiếp cận.
3. Người thực hành đang nhìn vào điều gì ở trẻ?
Trong một chương trình giác quan-vận động, người thực hành có thể tập trung quan sát:
- Trẻ thực hiện động tác có đúng không?
- Khả năng kiểm soát cơ thể như thế nào?
- Khả năng phối hợp vận động ra sao?
- Phản xạ và chất lượng vận động như thế nào?
- Trẻ có thực hiện được kỹ năng vận động theo mục tiêu hay không?
Những quan sát này có thể rất quan trọng đối với mục tiêu can thiệp vận động.
Tuy nhiên, trong Tâm vận động, cơ thể và vận động của trẻ còn được nhìn như một phương tiện biểu đạt.
Người thực hành có thể quan tâm thêm:
- Trẻ chủ động hay bị động?
- Trẻ hứng thú hay sợ hãi?
- Trẻ tìm kiếm hay né tránh tương tác?
- Trẻ có khả năng lựa chọn hoạt động hay không?
- Trẻ đang biểu đạt điều gì thông qua cơ thể và vận động?
- Trẻ phản ứng như thế nào với sự hiện diện của người khác?
- Trạng thái cảm xúc của trẻ thay đổi ra sao trong quá trình hoạt động?
Vì vậy, một câu hỏi rất đáng để phụ huynh quan sát là:
Người thực hành chỉ quan tâm “Trẻ làm đúng chưa?” hay còn quan tâm “Trẻ đang trải nghiệm điều gì?”
Đây là một khác biệt quan trọng về cách nhìn trẻ.
4. Trạng thái cảm xúc của trẻ có được tôn trọng không?
Một hoạt động vận động có thể khó. Trẻ có thể cần cố gắng, mệt hoặc phải vượt qua một thử thách để đạt được mục tiêu vận động.
Tuy nhiên, trong Tâm vận động, trạng thái cảm xúc và cảm giác an toàn của trẻ không phải là yếu tố phụ.
Đó là một phần quan trọng của quá trình làm việc với trẻ.
Phụ huynh có thể quan sát cách người thực hành phản ứng khi trẻ:
- Khóc.
- Hoảng sợ.
- Đóng băng.
- Liên tục né tránh.
- Thể hiện rõ sự khó chịu.
- Sợ hãi.
- Không muốn tiếp tục hoạt động.
Nếu người thực hành vẫn cố gắng tiếp tục hoạt động chỉ để đạt được một đáp ứng vận động cụ thể, phụ huynh nên tìm hiểu kỹ hơn về mục tiêu và cơ sở chuyên môn của chương trình.
Một hoạt động có thể tạo ra một đáp ứng về mặt cơ thể.
Nhưng:
Trẻ thực hiện được một động tác không đồng nghĩa với việc trẻ đang được hỗ trợ theo cách phù hợp với nhu cầu phát triển của mình.
5. Trẻ có vai trò gì trong hoạt động?
Đây là một điểm khác biệt nữa mà phụ huynh có thể quan sát trực tiếp.
Trong các chương trình luyện tập vận động, người trị liệu hoặc người hướng dẫn có thể:
- Đưa ra bài tập.
- Hướng dẫn trẻ thực hiện.
- Sửa động tác.
- Yêu cầu trẻ lặp lại.
- Theo dõi mức độ đạt được kỹ năng.
Trong Tâm vận động, sự chủ động, lựa chọn, sáng tạo và khả năng biểu đạt của trẻ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Nhà thực hành không chỉ đơn thuần điều khiển cơ thể trẻ để tạo ra một đáp ứng vận động.
Phụ huynh có thể tự hỏi:
Trẻ đang thực sự tham gia vào hoạt động hay chỉ đang là người bị tác động lên cơ thể?
Trẻ có được lựa chọn không?
Trẻ có thể chủ động thay đổi cách chơi không?
Trẻ có thể thể hiện ý tưởng của mình không?
Trẻ có cơ hội tương tác và biểu đạt không?
Những câu hỏi này giúp phụ huynh hiểu rõ hơn bản chất của một chương trình được giới thiệu là Tâm vận động.
6. Trẻ được “tập” bao nhiêu là đủ?
Giác quan-Vận động có thể được xây dựng thành chương trình luyện tập thường xuyên, thậm chí hàng ngày, với nhiều lần lặp lại tùy theo mục tiêu và phương pháp.
Trong khi đó, Tâm vận động không nên được đơn giản hóa thành nguyên tắc “tập càng nhiều càng tốt”.
Thời lượng, tần suất và cấu trúc của một buổi làm việc cần phù hợp với mô hình Tâm vận động cụ thể, mục tiêu của chương trình và trạng thái của từng trẻ.
Ví dụ, theo trường phái Tâm vận động Aucouturier, hoạt động thường được tổ chức theo các buổi có cấu trúc và tần suất nhất định. Với trẻ, một hình thức phổ biến là 1 buổi khoảng 60 phút mỗi tuần; với những trẻ có khó khăn nhiều hơn, có thể tổ chức 2 buổi 60 phút mỗi tuần tùy trường hợp và mô hình thực hành.
Do đó, nếu một chương trình được quảng bá là Tâm vận động nhưng lại chủ yếu dựa trên tư duy:
“Tập nhiều hơn → lặp lại nhiều hơn → trẻ làm được nhiều hơn”
thì phụ huynh nên tìm hiểu kỹ hơn về cơ sở lý luận và mô hình Tâm vận động mà chương trình đang sử dụng.
7. Thành công được đo bằng điều gì?
Đây là câu hỏi cuối cùng nhưng rất quan trọng:
Một chương trình được xem là thành công khi trẻ làm được gì?
Trong can thiệp vận động, kết quả có thể được đánh giá thông qua những thay đổi cụ thể như:
- Trẻ giữ thăng bằng tốt hơn.
- Phản xạ bảo vệ tốt hơn.
- Khả năng phối hợp hai bên tốt hơn.
- Khả năng lập kế hoạch vận động được cải thiện.
- Trẻ thực hiện được một kỹ năng vận động mới.
Những kết quả này có thể rất quan trọng.
Nhưng với Tâm vận động, câu hỏi không chỉ là:
“Trẻ làm được gì?”
mà còn là:
“Trẻ đang phát triển như thế nào thông qua trải nghiệm cơ thể và vận động?”
Do đó, người thực hành có thể quan tâm đến nhiều khía cạnh khác như:
- Khả năng biểu đạt.
- Sự chủ động.
- Khả năng tương tác.
- Khả năng điều hòa.
- Cảm nhận về cơ thể.
- Mối quan hệ với người khác.
- Sự phát triển về mặt tâm lý.
- Khả năng tham gia và tạo dựng trải nghiệm của chính mình.
Nói cách khác, kết quả của Tâm vận động không nên chỉ được nhìn qua số lượng kỹ năng vận động mà trẻ đạt được.
Giác quan-Vận động và Tâm vận động khác nhau như thế nào?
Có thể hình dung đơn giản như sau:
| Giác quan-Vận động | Tâm vận động |
|---|---|
| Tập trung nhiều vào cơ thể và vận động | Nhìn vận động trong mối liên hệ với toàn bộ trải nghiệm của trẻ |
| Có thể hướng đến kỹ năng vận động cụ thể | Vận động là phương tiện để hỗ trợ sự phát triển của trẻ |
| Chú ý chất lượng và khả năng thực hiện động tác | Chú ý cả cách trẻ trải nghiệm, biểu đạt và tương tác |
| Có thể sử dụng bài tập và sự lặp lại để phát triển kỹ năng | Đề cao sự chủ động, lựa chọn và biểu đạt của trẻ |
| Kết quả thường có thể đánh giá qua năng lực vận động | Quan tâm cả vận động, cảm xúc, tương tác và phát triển tâm lý |
Bảng trên chỉ là cách khái quát để phụ huynh dễ hình dung. Trên thực tế, mỗi hệ thống can thiệp và mỗi trường phái có thể có mục tiêu, phương pháp đánh giá và cách tổ chức khác nhau.
Vậy phụ huynh cần nhớ gì khi tìm một chương trình Tâm vận động?
Đừng chỉ nhìn vào bài tập.
Hãy nhìn vào cách người lớn nhìn đứa trẻ.
Một quả bóng, vài chiếc lốp xe, một chiếc xà, hoạt động thăng bằng, bò, trườn hay đu… tự bản thân những dụng cụ và hoạt động đó không làm nên Tâm vận động.
Thay vào đó, phụ huynh có thể đặt 7 câu hỏi:
- Ai đang thực hiện?
- Người đó được đào tạo Tâm vận động như thế nào?
- Phương pháp dựa trên hệ thống hoặc trường phái nào?
- Mục tiêu thực sự của hoạt động là gì?
- Người thực hành đang nhìn vào kỹ năng vận động hay toàn bộ trải nghiệm của trẻ?
- Trẻ có được chủ động, lựa chọn và biểu đạt không?
- Trạng thái cảm xúc và cảm giác an toàn của trẻ có được tôn trọng không?
“Trẻ làm được” có phải lúc nào cũng có nghĩa là “trẻ đang được hỗ trợ tốt”?
Không nhất thiết.
Một đứa trẻ có thể đạt được một kỹ năng vận động nhưng đồng thời trải nghiệm sự sợ hãi, căng thẳng hoặc bị ép buộc quá mức.
Vì vậy, khi đánh giá một chương trình Tâm vận động, chúng ta không nên chỉ hỏi:
“Trẻ đã làm được gì?”
mà cần đặt thêm câu hỏi:
“Trẻ đã trải nghiệm điều gì trong quá trình đó?”
Dạy trẻ một kỹ năng là quan trọng. Nhưng bên cạnh kỹ năng, quá trình hỗ trợ cũng cần hướng tới sự phát triển lành mạnh, an toàn và phù hợp với trẻ về thể chất, cảm xúc và tâm lý.
Một kỹ năng đạt được không nên được xem xét tách rời khỏi cách trẻ đạt được kỹ năng đó.
Câu hỏi thường gặp về Tâm vận động
Tâm vận động có phải chỉ là các bài tập vận động không?
Không. Vận động là thành phần quan trọng của Tâm vận động, nhưng ý nghĩa của vận động không chỉ nằm ở việc giúp trẻ thực hiện được một động tác. Trong Tâm vận động, cơ thể và vận động còn được xem xét trong mối liên hệ với cảm xúc, sự biểu đạt, tương tác và quá trình phát triển của trẻ.
Có bóng, xà, lốp xe và các trò chơi vận động thì có phải Tâm vận động không?
Không thể xác định chỉ dựa vào dụng cụ hoặc trò chơi. Cần xem xét người thực hành được đào tạo như thế nào, chương trình dựa trên trường phái nào, mục tiêu là gì và người thực hành quan sát, tương tác với trẻ như thế nào.
Tâm vận động có giống Giác quan-Vận động không?
Không hoàn toàn. Giác quan-Vận động thường tập trung nhiều vào mối quan hệ giữa cảm giác, cơ thể và vận động, trong khi Tâm vận động sử dụng vận động như một phương tiện để tiếp cận rộng hơn đến trải nghiệm, cảm xúc, sự biểu đạt, tương tác và phát triển tâm lý của trẻ.
Phụ huynh có nên hỏi bằng cấp của người thực hành Tâm vận động không?
Có. Đây là một trong những thông tin quan trọng để phụ huynh tìm hiểu. Đặc biệt, cần phân biệt giữa bằng cấp của các lĩnh vực liên quan như tâm lý, giáo dục, vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, vận động… với đào tạo chuyên môn về Tâm vận động.
Trẻ khóc hoặc sợ hãi trong buổi Tâm vận động thì có nên tiếp tục không?
Không nên đưa ra quyết định chỉ dựa trên một biểu hiện đơn lẻ. Người thực hành cần xem xét nguyên nhân, mức độ và bối cảnh của phản ứng của trẻ. Tuy nhiên, việc trẻ thể hiện rõ sự sợ hãi, hoảng sợ, đóng băng hoặc khó chịu kéo dài là những tín hiệu cần được quan tâm thay vì chỉ tập trung vào việc hoàn thành một bài tập.
