Body Schema là “bản đồ vô thức của cơ thể”, giúp trẻ cảm nhận vị trí cơ thể, phối hợp vận động, lập kế hoạch vận động và định hướng cơ thể trong không gian.
Body Schema là gì? Bật mí “bản đồ vô thức” giúp trẻ vận động tốt hơn
Body Schema
Có bao giờ bạn tự hỏi vì sao một đứa trẻ có thể đưa tay chạm vào mũi dù đang nhắm mắt? Vì sao trẻ có thể bước lên cầu thang mà không cần liên tục nhìn xuống chân? Hoặc tại sao chúng ta có thể cầm một chiếc cốc, đưa lên miệng và uống nước gần như tự động?
Đằng sau những hoạt động tưởng như rất đơn giản đó là một hệ thống vô cùng quan trọng: Body Schema.
Body Schema có thể hiểu một cách dễ hình dung là “bản đồ vô thức của cơ thể”. Đây là hệ thống giúp não liên tục cập nhật thông tin về vị trí các bộ phận cơ thể, tư thế và sự chuyển động của cơ thể trong không gian.
Nói cách khác, cơ thể không chỉ “biết” mình đang có tay, chân, đầu hay thân mình. Cơ thể còn cần biết tay đang ở đâu, chân đang ở vị trí nào, thân người đang nghiêng ra sao và các bộ phận đang phối hợp với nhau như thế nào.
Các nghiên cứu về phát triển thần kinh–cảm giác cho thấy Body Schema được hình thành và liên tục cập nhật thông qua sự kết hợp của thông tin cảm giác và trải nghiệm vận động.
Body Schema giúp trẻ biết cơ thể đang ở đâu
Một trong những chức năng quan trọng nhất của Body Schema là giúp con người định vị cơ thể trong không gian.
Ví dụ, khi trẻ đưa tay lấy một món đồ chơi, não không chỉ nhận biết “có một món đồ chơi ở phía trước”.
Não còn cần phối hợp rất nhiều thông tin:
- Bàn tay đang ở vị trí nào?
- Khuỷu tay đang gập hay duỗi?
- Vai đang ở đâu?
- Thân người đang nghiêng như thế nào?
- Khoảng cách từ bàn tay đến đồ vật là bao xa?
- Cần đưa tay theo hướng nào để chạm được vào đồ vật?
Những thông tin này được tích hợp để tạo ra một sự định hướng về cơ thể và hỗ trợ trẻ thực hiện vận động.
Thông tin về vị trí cơ thể đến từ nhiều nguồn khác nhau, trong đó có cảm giác bản thể, xúc giác, thị giác và tiền đình. Các hệ thống này phối hợp để tạo nên biểu diễn về cơ thể được sử dụng trong cảm nhận và hành động.
Body Schema và khả năng lập kế hoạch vận động
Một chức năng quan trọng khác của Body Schema là hỗ trợ lập kế hoạch vận động, hay motor planning.
Trước khi thực hiện một động tác phức tạp, cơ thể cần xác định:
Mình đang ở đâu → cần di chuyển thế nào → bộ phận nào cần tham gia → thực hiện theo trình tự nào.
Ví dụ, khi trẻ muốn trèo lên một chiếc ghế:
- Trẻ cần định hướng cơ thể.
- Xác định vị trí của ghế.
- Đưa tay đến vị trí phù hợp.
- Đặt chân lên ghế.
- Chuyển trọng lượng cơ thể.
- Phối hợp tay, chân và thân mình để đứng lên.
Nếu Body Schema hoạt động hiệu quả, những hành động này dần trở nên tự nhiên và ít cần sự kiểm soát có ý thức.
Ngược lại, khi trẻ gặp khó khăn trong việc tích hợp thông tin cảm giác–vận động, việc lập kế hoạch và thực hiện các chuỗi vận động có thể trở nên khó khăn hơn. Cảm giác bản thể có mối liên hệ quan trọng với nhận biết vị trí cơ thể và motor planning.
Body Schema và khả năng phối hợp hai bên cơ thể
Body Schema cũng đóng vai trò trong việc giúp trẻ phối hợp hai bên cơ thể.
Hãy hình dung một hoạt động đơn giản như cắt giấy.
Một tay giữ giấy.
Tay còn lại điều khiển kéo.
Hai tay phải hoạt động cùng nhau nhưng không thực hiện cùng một nhiệm vụ.
Hoặc khi trẻ mặc áo, một tay giữ áo trong khi tay kia đưa vào ống tay.
Để thực hiện được những hoạt động như vậy, não cần có thông tin tương đối chính xác về vị trí của các bộ phận cơ thể và mối quan hệ giữa chúng.
Đó là lý do Body Schema có liên quan chặt chẽ đến khả năng phối hợp vận động, định hướng không gian và thực hiện các kỹ năng vận động tinh.
Body Schema không phải là một “bản đồ cố định”
Một điều rất thú vị là Body Schema không phải một bản đồ được tạo ra một lần rồi giữ nguyên suốt đời.
Nó liên tục được cập nhật.
Khi trẻ lớn lên, cơ thể thay đổi kích thước. Khi trẻ học một kỹ năng vận động mới, hệ thần kinh tiếp nhận thêm những trải nghiệm mới.
Khi trẻ bò, leo trèo, chạy, nhảy, đẩy, kéo, mang, bê hoặc chơi với đồ vật, hệ thống cảm giác–vận động liên tục nhận thông tin và điều chỉnh.
Nghiên cứu về Body Schema trong thời thơ ấu cho thấy biểu diễn về cơ thể phát triển theo quá trình học tập và hành động, đồng thời liên tục được cập nhật dựa trên nhiều nguồn thông tin cảm giác.
Body Schema được xây dựng từ những trải nghiệm nào?
Body Schema không phát triển chỉ bằng cách cho trẻ học tên các bộ phận cơ thể.
Trẻ cần trải nghiệm cơ thể thực sự.
Body Schema và cảm giác bản thể
Cảm giác bản thể cung cấp thông tin về vị trí và chuyển động của các bộ phận cơ thể.
Thông tin này đến từ các thụ thể liên quan đến cơ, gân và khớp, giúp cơ thể nhận biết tư thế và chuyển động.
Body Schema và xúc giác
Xúc giác giúp trẻ biết phần nào của cơ thể đang được chạm vào, vật thể đang tiếp xúc với cơ thể như thế nào và các bộ phận cơ thể đang tương tác với môi trường ra sao.
Body Schema và tiền đình
Hệ tiền đình cung cấp thông tin quan trọng liên quan đến chuyển động của đầu, định hướng và kiểm soát tư thế.
Body Schema và thị giác
Thị giác giúp trẻ quan sát cơ thể, đồ vật và môi trường xung quanh.
Tuy nhiên, mục tiêu của quá trình phát triển không phải là để trẻ luôn phải nhìn vào tay hoặc chân khi vận động.
Một Body Schema ngày càng hiệu quả giúp trẻ dần sử dụng thông tin cảm giác bên trong cơ thể để điều khiển vận động mà không cần phụ thuộc quá nhiều vào thị giác.
Body Schema phát triển thông qua vận động
Trẻ không xây dựng Body Schema chỉ bằng việc ngồi nghe người lớn giải thích.
Trẻ cần được vận động.
Những trải nghiệm như:
- Trườn
- Bò
- Leo trèo
- Đẩy và kéo
- Mang và bê đồ vật
- Chạy
- Nhảy
- Lăn
- Thay đổi tư thế
- Chơi với đồ vật
- Phối hợp tay và chân
đều tạo ra cơ hội để trẻ nhận thông tin về cơ thể và môi trường.
Vì vậy, vận động hàng ngày không chỉ giúp trẻ khỏe mạnh.
Vận động cũng là một cách để hệ thần kinh “học” về cơ thể.
Body Schema có ý nghĩa gì trong quá trình phát triển của trẻ?
Một hệ thống Body Schema đang phát triển tốt góp phần hỗ trợ:
- Định hướng cơ thể trong không gian.
- Kiểm soát tư thế.
- Phối hợp vận động.
- Lập kế hoạch vận động.
- Phối hợp hai bên cơ thể.
- Vận động tinh.
- Tương tác giữa cơ thể và môi trường.
Body Schema và các năng lực cảm giác–vận động tiếp tục phát triển và thích nghi trong quá trình trẻ tương tác với môi trường.
Đây cũng là lý do chúng ta không nên nhìn vận động của trẻ đơn thuần như một hoạt động thể chất.
Mỗi lần trẻ bò, leo, kéo, đẩy, giữ thăng bằng hay phối hợp tay chân, trẻ đang có thêm một cơ hội để xây dựng và cập nhật Body Schema.
Alt text: Body Schema – bản đồ vô thức của cơ thể giúp trẻ cảm nhận vị trí cơ thể và phối hợp vận động.
Đọc tiếp về Body Schema và phát triển vận động
Ở bài tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu hơn vào một câu hỏi rất thực tế:
Làm thế nào nhận biết một trẻ có thể đang gặp khó khăn với Body Schema?
Bài viết liên quan trên website:
- Dấu hiệu Body Schema chưa phát triển tốt ở trẻ
- Cách phát triển Body Schema thông qua vận động và trải nghiệm giác quan
